Hygiënecode zorginstelling: wat je moet weten
Als zorgorganisatie wil je cliënten veilig en verantwoord laten eten. De Hygiënecode zorginstelling helpt met het structureel borgen van voedselveiligheid in ziekenhuizen, verpleeghuizen, woonvormen en bij Defensie. We zetten voor je op een rij wat de Hygiënecode inhoudt, waarom naleving verplicht is, welke regels gelden sinds de update van 2023 en hoe je de richtlijnen praktisch toepast in je dagelijkse werkwijze in je keuken.
Waarom is de Hygiënecode verplicht in de zorg?
Iedere organisatie die eten bereidt, verwerkt of verstrekt, moet aantoonbaar voedselveilig werken. Dit is vastgelegd in de Europese Verordening (EG) nr. 852/2004 en wordt in ons land gehandhaafd via de Warenwet. De Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA) ziet erop toe dat zorginstellingen werken volgens een HACCP-plan of een goedgekeurde Hygiënecode.
Veel zorgorganisaties gebruiken de Hygiënecode voor zorginstellingen van het Voedingscentrum, opgesteld in samenwerking met brancheverenigingen. Werken volgens deze code staat gelijk aan voldoen aan de HACCP-verplichting. Bij een inspectie moet je aantonen dat je processen op orde zijn. Denk bijvoorbeeld aan temperatuurregistratie en schoonmaakschema’s.
Voor welke zorginstellingen geldt de Hygiënecode?
De Hygiënecode is verplicht voor alle locaties waar dagelijks met voedsel wordt gewerkt. We geven enkele voorbeelden:
- Ziekenhuizen en revalidatiecentra
- Verpleeghuizen en verzorgingshuizen
- Woonvormen en kleinschalige zorginitiatieven
- Defensie en militaire zorglocaties
De richtlijnen zijn toepasbaar in zowel grootschalige keukens als kleinschalige voorzieningen.
Belangrijkste wijzigingen sinds 2023
De herziening van mei 2023 bracht enkele belangrijke veranderingen met zich mee:
- Eén code voor alle zorgvormen, gebaseerd op processen in plaats van type instelling.
- Minder verplichte administratie, met behoud van kritische controles.
- Focus op twee CCP’s: verhitten en terugkoelen van voedsel.
- Meer nadruk op kennis en bewustwording bij medewerkers.
Overgangsperiode en verplichtingen
De nieuwe code geldt sinds 1 mei 2023. Tot 1 juli 2023 gold een overgangsperiode waarin ook de oude codes gebruikt mochten worden. Vanaf 1 juli 2023 is alleen de nieuwe Hygiënecode geldig.
De basisprincipes van voedselveilig werken in de zorg
De Hygiënecode is gebaseerd op HACCP-principes, zoals:
- Uitvoeren van een gevarenanalyseVaststellen van kritische controlepunten
- Bepalen van kritische grenzen
- Monitoren van controlepunten
- Corrigerende maatregelen treffen bij afwijkingen
- Controleren van de effectiviteit
- Registreren van alle controles en acties
Stap-voor-stap handleiding voor implementatie
De Hygiënecode in je keuken toepassen vraagt om een vaste werkwijze. Foster heeft voor een stappenplan opgesteld dat je helpt bij een soepele implementatie:
Ontvangst van producten: Controleer temperatuur, verpakking en houdbaarheid. Weiger producten die niet voldoen aan de eisen.
Opslag: Bewaar gekoelde producten tot maximaal 7°C en vriesproducten bij -18°C of kouder. Scheid rauw en bereid voedsel.
Bereiden en uitgifte: Kook tot veilige kerntemperaturen en koel terug met een blast chiller. Houd warme gerechten boven 60°C, koude onder 7°C.
Schoonmaken: Volg vaste schoonmaakschema’s voor keuken, apparatuur en opslagruimtes.
Registreren: Noteer afwijkingen, temperaturen en uitgevoerde schoonmaaktaken.
Hygiënecode en Foster koelapparatuur
Betrouwbare koeling is essentieel om aan de Hygiënecode te voldoen. Foster-apparatuur biedt onder andere:
- Nauwkeurige temperatuurregistratie met meldfunctie bij afwijkingen
- Blast chillers voor snelle terugkoeling van bereide gerechten
- Gelijkmatige luchtverdeling voor constante bewaartemperaturen
- Hygiënisch ontwerp dat eenvoudig schoon te maken is
Wat gebeurt er eigenlijk als voedsel op de verkeerde temperatuur wordt bewaard en hoe beheers je de temperatuur nu precies? Over dat onderwerp hebben we een artikel geschreven.
.jpg&width=640&format=webp)
Aanmelden en bestellen
Voor toegang tot de Hygiënecode (editie 2023) moeten zorgorganisaties zich eenmalig aanmelden. Leden van brancheorganisaties – zoals ActiZ, de Nederlandse GGZ, NVZ/NFU, VGN, SPOT, BVKZ of Federatie Landbouw en Zorg – kunnen zich gratis registreren via een online formulier. Niet-leden kunnen tegen een kleine vergoeding een toegangscode bestellen via de Voedingscentrum-webshop. Let op dat de Hygiënecode sinds 2023 alleen digitaal beschikbaar is; er wordt dus geen papieren boek meer verstrekt. Werk je bij Defensie? Volg dan de specifieke Defensie-instructies: medewerkers van het Ministerie van Defensie krijgen toegang via het Coördinatiecentrum Expertise Arbeidsomstandigheden en Gezondheid (CEAG).
Webinar en congressen
Het implementeren van de Hygiënecode is geen eenmalige actie, maar een continu proces van bewustwording en bijscholing. Regelmatig deelnemen aan webinars en congressen helpt om op de hoogte te blijven van actuele richtlijnen en praktijkervaringen. Zo organiseerde het Voedingscentrum kort na het verschijnen van de nieuwe code een webinar in mei 2023 om veelgestelde vragen te beantwoorden. Dergelijke sessies bieden de mogelijkheid om direct vragen te stellen en te leren van experts én collega-instellingen. De return on investment van deelname blijkt uit de praktijk: instellingen die actief kennis opdoen, maken minder fouten, vermijden hoge kosten en dragen bij aan betere zorg.
Compliance en audits
Naleving van de Hygiënecode vraagt om een continue kwaliteitscyclus. Training van medewerkers en regelmatige interne audits zijn essentieel. Het is raadzaam een HACCP-team of verantwoordelijke aan te wijzen en bevindingen systematisch vast te leggen. Interne audits mogen niet door de locatieverantwoordelijke zelf worden uitgevoerd, maar door een collega of externe partij. Samenwerking met organisaties zoals Veiligvoedsel kan waardevolle inzichten opleveren.
Veelgestelde vragen (FAQ)
Is de Hygiënecode verplicht in zorginstellingen?
Ja. In Nederland is het wettelijk verplicht om te werken volgens een HACCP-plan of een goedgekeurde Hygiënecode.
Hoe krijg ik toegang tot de Hygiënecode (editie 2023)?
De Hygiënecode is online beschikbaar via het Voedingscentrum. Organisaties die aangesloten zijn bij ActiZ, GGZ Nederland, NVZ/NFU, VGN of andere brancheverenigingen krijgen kosteloos toegang. Ben je geen lid, dan kun je een inlogcode aanschaffen via de webshop van het Voedingscentrum. Defensiepersoneel vraagt de Hygiënecode op via het CEAG van het ministerie van Defensie.
Mag ik de Hygiënecode digitaal gebruiken?
Ja. Alle registraties mogen digitaal worden bijgehouden, zolang ze compleet en toegankelijk zijn bij een controle.
Wat moet ik minimaal registreren?
De vernieuwde Hygiënecode legt de nadruk op twee CCP’s: verhitting en terugkoelen. Daarnaast controleer je dagelijks de temperaturen van koelingen en vriezers en noteer je afwijkingen en corrigerende acties.